بمب ساعتی سلامت
شفاآنلاین »سلامت» به‌تازگی سازمان جهانی بهداشت برآورد کرده است که سالانه ۸هزار و ۶۰۰نفر در ایران به سل مبتلا می‌شوند. از سوی دیگر، بنا بر آمار اعلام‌شده از سوی وزارت بهداشت در سال گذشته ۵هزار و ۶۷۶بیمار شناسایی شده‌اند. این اختلاف آماری پرسش‌ها و نگرانی‌هایی را درباره وضعیت شناسایی بیماران مبتلا به سل ایجاد کرده است. به‌گفته برخی مسوولان و کارشناسان این اختلاف به روش‌های آماری و عدم‌قطعیت در برآوردهای سازمان جهانی بهداشت مربوط است.
به گزارش شفاآنلاین از سوی‌دیگر، گزارش‌ها نشان می‌دهد حدود ۱۵میلیون نفر در کشور به عفونت نهفته سل مبتلا هستند. وضعیتی که درصورت فراهم شدن شرایط برای فرد، ممکن است به بیماری فعال تبدیل شود. به‌گفته کارشناسان ضعف سیستم ایمنی، ابتلا به اچ‌آی‌وی و دیابت، سوءتغذیه، نارسایی کلیه، اعتیاد و عوامل دیگر می‌توانند خطر پیشرفت این عفونت را افزایش دهند. در کنار این موضوع، نباید سهم اتباع افغانستانی رانیز درمیان مبتلایان شناسایی‌شده نادیده گرفت. پس از تحولات چند سال گذشته افغانستان و افزایش ورود اتباع این کشور به ایران، سهم آنها از موارد شناسایی‌شده سل در سال ۱۴۰۰ به ۲۵درصد رسید. با این حال، به گفته مهشید ناصحی، مدیر کشوری برنامه کنترل سل، جذام و عفونت‌های حاد تنفسی وزارت بهداشت، این رقم کاهش یافته و سال گذشته به ۳/۱۹درصد رسیده است. در چنین شرایطی که نگرانی‌هایی درباره این بیماری در جامعه ایجاد شده است با مهشید ناصحی، مدیر کشوری برنامه کنترل سل، جذام و عفونت‌های حاد تنفسی وزارت بهداشت گفت‌وگو کرده‌ایم تا وضعیت سل در کشور، دلایل شناسایی نشدن برخی بیماران، وضعیت دارو و دیگر چالش‌های کنترل این بیماری را بررسی کنیم.
شکاف در شناسایی مبتلایان
مهشید ناصحی، مدیر کشوری برنامه کنترل سل جذام و عفونت‌های حاد تنفسی وزارت بهداشت بااشاره به برآورد سالانه ۸هزار و۶۰۰مورد ابتلا به سل در ایران به «جهان‌صنعت» گفت: سال گذشته ۵هزار و ۶۷۶مورد از این بیماری شناسایی و گزارش شد. اختلاف این دوعدد معادل حدود ۳۴درصد برآورد سالانه است اما نباید آن را به‌معنای تعداد قطعی بیماران شناسایی‌نشده دانست زیرا برآوردهای سازمان جهانی بهداشت براساس روش‌های آماری و با درجاتی از عدم‌قطعیت انجام می‌شوند. این فاصله می‌تواند تحت‌تاثیر عوامل مختلفی ازجمله تاخیر بیماران در مراجعه، آگاهی ناکافی از علائم بیماری، دشواری تشخیص سل در مراحل اولیه و محدودیت دسترسی به ابزارهای تشخیصی روز دنیا باشد همچنین با کاهش بروز سل، تشخیص بیماری ممکن است دشوارتر شود زیرا علائم آن با برخی بیماری‌های دیگر شباهت دارد و احتمال مطرح‌شدن سل در تشخیص اولیه کاهش می‌یابد. ناصحی با تاکید بر ضرورت تقویت بیماریابی و تشخیص به‌موقع اظهار کرد: برنامه ملی سل بر بیماریابی فعال و هدفمند در گروه‌های در معرض خطر، گسترش دسترسی به روش‌های تشخیصی سریع، افزایش آگاهی عمومی درباره علائم بیماری و اطلاع‌رسانی درباره رایگان بودن خدمات تشخیص و درمان سل تاکید دارد. افزایش حساسیت تشخیصی پزشکان و کارکنان نظام سلامت نیز اهمیت زیادی دارد. نمی‌توان تمام فاصله میان برآورد سازمان جهانی بهداشت و موارد شناسایی‌شده را مستقیما به شناسایی‌نشدن بیماران نسبت داد. با این حال، بهبود شناسایی موارد بیماری همچنان یکی از اولویت‌های برنامه ملی سل است. این مقام مسوول با اشاره به نقش عوامل اجتماعی در تاخیر تشخیص بیماری گفت: آگاهی ناکافی از علائم سل، جدی نگرفتن سرفه طولانی‌مدت، نگرانی از انگ اجتماعی و ناآگاهی از رایگان بودن خدمات تشخیص و درمان، ممکن است مراجعه افراد به مراکز بهداشتی و درمانی را به تاخیر بیندازد. از سوی دیگر، شباهت علائم سل با بیماری‌های تنفسی دیگر نیز تشخیص آن را با چالش مواجه می‌کند.
هدف‌گذاری برای افزایش شناسایی بیماران
مدیر کشوری برنامه کنترل سل، جذام و عفونت‌های حاد تنفسی وزارت بهداشت با اشاره به برنامه‌های این وزارتخانه برای شناسایی موارد بیشتر بیماری افزود: هدف عملکردی برنامه ملی سل در سال۱۴۰۵، افزایش ۲۵درصدی شناسایی موارد در مقایسه با سال۱۴۰۰ است. این هدف با توجه به ضرورت بهبود بیماریابی و شناسایی مواردی تعیین شده است که ممکن است تاکنون تشخیص داده نشده باشند. برای تحقق این هدف، تقویت بیماریابی فعال و هدفمند در گروه‌های در معرض خطر، افزایش حساسیت تشخیصی پزشکان و کارکنان نظام سلامت، توسعه دسترسی به روش‌های تشخیصی سریع و افزایش آگاهی مردم درباره علائم سل در دستور کار قرار دارد. اطلاع‌رسانی درباره رایگان بودن خدمات تشخیص و درمان این بیماری نیز می‌تواند به مراجعه به‌موقع افراد کمک کند. افزایش تعداد موارد شناسایی و گزارش‌شده لزوما به معنای افزایش واقعی بروز بیماری نیست بلکه می‌تواند حاصل بهبود عملکرد نظام مراقبت و بیماریابی باشد. هدف نهایی این است که با تشخیص به‌موقع و تکمیل درمان بیماران، انتقال بیماری کاهش یابد و روند کاهشی بروز سل در کشور تقویت شود.
۱۵میلیون نفر با عفونت نهفته
ناصحی بااشاره به تفاوت عفونت نهفته و بیماری فعال سل بیان کرد: در عفونت نهفته، فرد علائم بیماری را ندارد و بیماری را به دیگران منتقل نمی‌کند اما ممکن است در آینده به سل فعال مبتلا شود. برآورد می‌شود حدود ۵ تا ۱۰درصد افراد دارای عفونت نهفته سل در طول عمر خود به بیماری فعال مبتلا شوند. حدود نیمی از این خطر در سال‌های نخست پس از آلودگی، به‌ویژه در یک تا دوسال اول رخ می‌دهد. البته این خطر در همه افراد یکسان نیست و به شرایط فرد و وضعیت سیستم ایمنی او بستگی دارد. برآورد می‌شود حدود ۱۵میلیون نفر در ایران به عفونت نهفته سل مبتلا باشند. بخشی از این افراد ممکن است سال‌ها یا دهه‌ها قبل، زمانی که بروز سل در کشور بالاتر بوده است، به باکتری سل آلوده شده باشند. در برخی افراد، عفونت برای سال‌های طولانی در بدن باقی می‌ماند و در صورت فراهم‌شدن شرایط مناسب، ممکن است به بیماری فعال تبدیل شود. وی بااشاره به اهمیت موضوع در شرایط افزایش جمعیت سالمند کشور اظهار کرد: با افزایش سن و تغییر عملکرد سیستم ایمنی، خطر فعال‌شدن عفونت قدیمی در برخی افراد افزایش می‌یابد. با این حال، سالمندی تنها عامل خطر نیست و سوءتغذیه، دیابت، عفونت HIV، نارسایی مزمن کلیه، سایر وضعیت‌های تضعیف‌کننده سیستم ایمنی، دریافت طولانی‌مدت کورتون، شیمی‌درمانی، مصرف داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی، پیوند عضو و اعتیاد نیز می‌توانند خطر پیشرفت عفونت نهفته به سل فعال را افزایش دهند. نمی‌توان صرفا براساس تعداد افراد دارای عفونت نهفته، تعداد کسانی را که در سال‌های آینده به سل فعال مبتلا خواهند شد، به‌طوردقیق تعیین کرد زیرا خطر ابتلا به وضعیت ایمنی، بیماری‌های همراه، زمان سپری‌شده از آلودگی و سایر شرایط فرد بستگی دارد. ناصحی با بیان اینکه برنامه ملی سل به دنبال درمان پیشگیرانه همگانی نیست توضیح داد: شناسایی و درمان پیشگیرانه باید هدفمند باشد و با اولویت افرادی انجام شود که خطر بیشتری برای ابتلا به سل فعال دارند و براساس دستورالعمل‌های ملی واجد شرایط درمان هستند. پیش از شروع درمان پیشگیرانه نیز باید بیماری فعال سل به‌طورمناسب رد شود. هدف‌مان شناسایی افراد در معرض خطر بالاتر، ارزیابی دقیق آنان و ارائه درمان پیشگیرانه به افراد واجد شرایط است تا از بروز موارد جدید سل فعال جلوگیری کنیم.
تغییر سهم اتباع از موارد شناسایی‌شده
مدیر کشوری برنامه کنترل سل، جذام و عفونت‌های حاد تنفسی وزارت بهداشت درباره تغییر سهم اتباع افغانستانی از موارد شناسایی‌شده سل در ایران گفت: افزایش ورود اتباع افغانستانی به ایران، به‌ویژه پس از تحولات سیاسی افغانستان در کنار بار بالاتر سل در کشور مبدا، برخی آسیب‌پذیری‌های سلامت و اجرای برنامه‌های غربالگری سل در جمعیت مهاجر، در افزایش سهم این گروه از موارد شناسایی‌شده نقش داشته است. این سهم با روندی افزایشی تا سال۱۴۰۰ به حدود ۲۵درصد رسید. در سال‌های بعد، به‌ویژه همزمان با تغییر سیاست‌های کشور در زمینه حضور و ساماندهی اتباع افغانستانی فاقد مجوز اقامت، سهم این گروه از موارد شناسایی‌شده کاهش یافت و در سال ۱۴۰۴ به ۳/۱۹درصد رسید. این تغییرات باید باتوجه به تحولات جمعیتی، میزان دسترسی به خدمات سلامت و پوشش برنامه‌های بیماریابی تفسیر شود زیرا کاهش سهم اتباع افغانستانی در میان موارد گزارش‌شده به‌تنهایی به‌معنای کاهش خطر ابتلا به سل در این جمعیت نیست.
تشخیص و درمان رایگان
ناصحی بااشاره به نحوه ارائه خدمات تشخیص و درمان سل در کشور افزود: این خدمات از طریق مراکز خدمات جامع سلامت، پایگاه‌ها و خانه‌های بهداشت به‌صورت رایگان در اختیار بیماران قرار می‌گیرد. یکی از نقاط قوت برنامه کنترل سل در ایران، وجود شبکه گسترده و ادغام‌یافته مراقبت است که امکان شناسایی، درمان و پیگیری بیماران را در نزدیک‌ترین مرکز به محل سکونت آنان در سراسر کشور فراهم می‌کند. تامین داروهای موردنیاز و تکمیل دوره درمان از اولویت‌های همیشگی برنامه کنترل سل است. وزارت بهداشت با بهره‌گیری از ظرفیت‌های موجود و همکاری مجموعه‌های مرتبط، تامین دارو و استمرار خدمات درمانی را دنبال می‌کند همچنین پیش‌بینی نیازها و برنامه‌ریزی برای تامین داروهای مورد نیاز بیماران، به‌ویژه افرادی که به درمان‌های تخصصی‌تر نیاز دارند، برای حفظ دستاوردهای برنامه اهمیت اساسی دارد.
مدیر کشوری برنامه کنترل سل، جذام و عفونت‌های حاد تنفسی وزارت بهداشت در پایان اظهار کرد: درمان کامل سل نه‌تنها به بهبودی بیمار کمک می‌کند بلکه در کاهش انتقال بیماری در جامعه و پیشگیری از بروز مقاومت دارویی نیز نقش مهمی دارد. از این‌رو مراجعه به‌موقع، مصرف منظم داروها طبق دستور پزشک و تکمیل دوره درمان از مهم‌ترین توصیه‌ها به بیماران و خانواده‌های آنان است.
