شناخت مرز باریک بین انضباط و کودک آزاری

شفاآنلاین »سلامت» با وجود آنکه مکاتب فکری متعددی درباره نظم و انضباط کودک وجود دارد، یک اصل اساسی میان همه آن‌ها مشترک است: هیچ روشی نباید از مرز کودک‌آزاری عبور کند یا به سلامت جسم و روان کودک آسیب برساند. شناخت تفاوت میان «تربیت» و «آزار» برای والدین و مراقبان، امری حیاتی است.

نظم و انضباط در برابر کودک‌آزاری

به گزارش شفاآنلاین در ساده‌ترین تعریف، نظم و انضباط به معنای آموزش دادن است؛ آموزش انتظارات رفتاری و کمک به کودک برای یادگیری مسئولیت‌پذیری. اما در عمل، بسیاری از افراد نظم را با تنبیه و محرومیت یکسان می‌دانند.

جاکلین هالپرن، روانشناس و مدیر برنامه SOAR در همکاران پزشکی رفتاری واشنگتن، تأکید می‌کند:«تنبیه زمانی به سوءاستفاده تبدیل می‌شود که مراقب نتواند خود را کنترل کند و کودک را از نیازهای اساسی‌اش محروم سازد.»

برای مثال، تنها گذاشتن کوتاه‌مدت کودک در محیطی امن برای آرام شدن، با محروم کردن او از غذا، آب، خواب یا دسترسی به سرویس بهداشتی، تفاوتی بنیادین دارد.

انواع کودک‌آزاری

طبق تعریف مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها (CDC)، کودک‌آزاری هر رفتاری است که موجب آسیب، احتمال آسیب یا تهدید آسیب به کودک زیر ۱۸ سال شود. این موارد شامل انواع زیر است:

۱. آزار جسمی

استفاده عمدی از نیروی فیزیکی که به آسیب منجر شود؛ از جمله:

• ضربه زدن با دست یا شیء

• لگد زدن، تکان دادن شدید

• سوزاندن با آب داغ، سیگار یا اتو

• بستن یا مهار فیزیکی کودک

• محروم کردن از هوا یا نگه داشتن زیر آب

۲. سوءاستفاده عاطفی

هر گفتار یا رفتاری که به ارزشمندی یا سلامت روان کودک آسیب بزند، مانند:

• توهین و تحقیر

• ایجاد احساس شرم و گناه

• تهدید، طرد یا خودداری از محبت

• انتقادهای آزاردهنده و مداوم

۳. سوءاستفاده جنسی

درگیر کردن کودک در فعالیت جنسی بدون درک، رضایت یا آمادگی رشدی.بر اساس آمار، ۹۱ درصد موارد سوءاستفاده جنسی توسط افراد آشنا با کودک یا خانواده او انجام می‌شود.

۴. غفلت

ناتوانی والدین در تأمین نیازهای اولیه کودک، از جمله:

• مسکن، غذا، پوشاک

• آموزش

• مراقبت‌های پزشکی و عاطفی

۵. رها کردن

حالتی از غفلت که در آن:

• هویت یا محل والدین نامشخص است

• کودک در موقعیت خطرناک رها می‌شود

• والدین برای مدت طولانی از حمایت کودک خودداری می‌کنند

۶. مصرف مواد توسط والدین

قرار دادن کودک در معرض مواد مخدر یا الکل، چه در دوران بارداری و چه پس از تولد، یا استفاده‌ای که توان مراقبتی والدین را مختل کند.

روش‌های سالم نظم و انضباط

پژوهش‌ها نشان می‌دهد روش‌های آموزشی مؤثرتر از تنبیه هستند. برخی از مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

پیامدهای طبیعی

یادگیری از نتایج طبیعی رفتار، مانند:

• درس نخواندن و گرفتن نمره ضعیف

• به اشتراک نگذاشتن اسباب‌بازی و تنها ماندن در بازی

البته این پیامدها باید ایمن باشند؛ کودک نباید برای یادگیری در معرض خطر جدی قرار گیرد.

پیامدهای منطقی

نتایجی که مستقیماً به رفتار نادرست مرتبط‌اند، مانند:

• کشیدن روی دیوار همراه است با جمع‌آوری مداد رنگی

• تماشای برنامه نامناسب برابر است با لغو امتیاز رایانه

تحسین همراه با تذکر

تقویت رفتارهای خوب با تشویق به‌موقع، مانند:«از اینکه اسباب‌بازی‌ات را با خواهرت تقسیم کردی، خیلی خوشحال شدم.»

همکاری و حل مسئله

تمرکز بر علت رفتار و یافتن راه‌حل مشترک میان کودک و والد، به جای تحمیل صرف اراده بزرگسال.

چگونه مطمئن شویم از مرز عبور نکرده‌ایم؟

دکتر هالپرن هشدار می‌دهد:«مرز بین تنبیه و بدرفتاری بسیار باریک است.»

نشانه‌های عبور از این مرز عبارت‌اند از:

• افزایش تدریجی شدت واکنش‌ها: از توبیخ تا فریاد و سپس ضربه

• حمله به شخصیت کودک به جای تمرکز بر رفتار

• خودداری از محبت برای کنترل کودک

• حبس کردن کودک یا محروم کردن از نیازهای بهداشتی و غذایی

در این شرایط، نظم و انضباط دیگر آموزشی نیست، بلکه وارد قلمرو آزار عاطفی یا غفلت شده است.

در اصل

نظم و انضباط سالم باید:

• آموزشی باشد، نه تنبیهی

• متناسب با سن کودک باشد

• بدون تحقیر، تهدید یا خشونت اعمال شود

اگر والدین احساس می‌کنند کنترل خود را از دست می‌دهند یا در انتخاب روش تربیتی دچار تردید هستند، مشاوره با روان‌شناس یا روان‌پزشک کودک می‌تواند از آسیب‌های جدی پیشگیری کند.