شیر مادر؛ از ساعت نخست تولد تا روزهای کلیدی برای ایمنی نوزاد
شفاآنلاین »سلامت» با وجود آگاهی عمومی درباره فواید شیر مادر، فاصله میان دانستن و عمل کردن در همان روزهای نخست تولد نوزاد گاهی زیاد می‌شود. خستگی مادر پس از زایمان، نگرانی از کافی نبودن شیر، دشواری شروع شیردهی و توصیه‌های پراکنده اطرافیان از عواملی است که می‌تواند این روند طبیعی را تحت تاثیر قرار دهد. متخصصان بر این نکته تاکید می‌کنند که موفقیت در شیردهی تا حد زیادی به شروع درست آن وابسته است. اگر مادر و نوزاد در ساعت‌های نخست پس از تولد شرایط مناسبی داشته باشند، هم احتمال تداوم تغذیه با شیر مادر افزایش می‌یابد و هم نوزاد از فرصت طبیعی تقویت ایمنی خود بهره می‌برد. مرور توصیه‌های آموزشی منتشرشده در کانال‌های اطلاع‌رسانی دانشگاه علوم پزشکی کرمان نیز همین رویکرد را نشان می‌دهد؛ اینکه شیردهی فقط یک انتخاب تغذیه‌ای نیست، بلکه بخشی از مراقبت اولیه از نوزاد و مادر به شمار می‌رود و از زایشگاه آغاز می‌شود. ادامه این روند نیز به آگاهی خانواده، آمادگی مادر و همراهی کادر درمان گره خورده است.
ساعت اول، روز اول، ماه اول
به گزارش شفاآنلاین دکتر بابک باوفا، متخصص سلامت کودکان، در فایل صوتی منتشرشده از سوی روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی کرمان گفت: مهم‌ترین مساله ساعت اول پس از تولد، روز اول و ماه اول است؛ دوره‌ای که هم بر تداوم شیردهی اثر می‌گذارد و هم در شکل‌گیری ایمنی نوزاد اهمیت دارد. وی با اشاره به روزهای ابتدایی زندگی نوزاد افزود: سه روز اول تولد از روزهای کلیدی برای دریافت آغوز است؛ ماده‌ای بسیار ارزشمند که در تقویت ایمنی کودک نقش مهم دارد. نوزاد از محیطی استریل وارد محیط بیرون می‌شود و در صورت تغذیه نکردن از آغوز در روزهای نخست، احتمال قرار گرفتن در معرض بیماری‌ها و حتی برخی آلرژی‌ها بیشتر می‌شود.
این متخصص سلامت کودکان ادامه داد: برای مادرانی که سزارین می‌شوند، این موضوع حساس‌تر است؛ چون در سه روز اول ممکن است شرایط جسمی آنان مناسب نباشد و همین مسئله می‌تواند شروع شیردهی را دشوار کند. بنابراین، تاکید شده پیش از زایمان و به‌ویژه پیش از تصمیم‌گیری درباره نوع زایمان، مشاوره‌های لازم به مادر ارائه شود. به گفته وی، در مواردی که به دلایل پزشکی انجام سزارین ناچارکننده باشد، ترجیح این است اگر امکان وجود داشته باشد عمل به شکلی انجام شود که مادر هوشیاری خود را حفظ کند؛ روشی که در سزارین‌های برنامه‌ریزی‌شده و غیراورژانسی بیشتر قابل انجام است. اما در سزارین‌های اورژانسی، به‌خصوص وقتی مادر مراقبت کافی در دوران بارداری نداشته یا با شرایط خاص پزشکی روبه‌رو شده باشد، این امکان کمتر فراهم می‌شود و احتمال مشکل در شروع شیردهی بیشتر خواهد بود.
زمان طلایی شیردهی
باوفا با بیان اینکه شیر خوردن نوزاد در ساعت اول پس از تولد یک رفتار غریزی است، گفت: نوزاد در همان ساعت اول نیازی به آموزش خاص ندارد و اگر روی شکم مادر قرار بگیرد و فرصت داده شود، می‌تواند خود به سمت سینه مادر حرکت کرده و تغذیه را آغاز کند. وی افزود: این موضوع حتی برای مادرانی که شیردهی را برای خود دشوار تصور می‌کنند نیز صدق می‌کند و تجربه نشان داده است آنان هم می‌توانند شیردهی موفقی داشته باشند. این متخصص سلامت کودکان با اشاره به تغییر وضعیت نوزاد پس از گذشت ساعت اول تولد گفت: نوزاد پس از زایمان، چه طبیعی و چه سزارین، خسته می‌شود و بعد از یک ساعت ابتدایی وارد مرحله‌ای از خواب‌آلودگی و خستگی می‌شود. در نتیجه اگر مادر در ساعت اول هوشیار نباشد، ممکن است وقتی شرایط شیردهی فراهم می‌شود نوزاد دیگر آمادگی اولیه را نداشته باشد. وی تاکید کرد: در سه روز اول، نوزاد آغوز دریافت می‌کند نه شیر معمول؛ ماده‌ای که برای محافظت در برابر عوامل بیماری‌زا حیاتی است، به‌خصوص با توجه به اینکه محیط بیمارستان برخلاف تصور عمومی می‌تواند نوزاد را در معرض آلودگی‌های مختلف قرار دهد.
دکتر باوفا همچنین گفت: مادری که از همان ساعت اول به نوزادش شیر می‌دهد، معمولاً اعتماد به نفس بیشتری پیدا می‌کند، احساس بهتری نسبت به توانمندی خود دارد و احتمال افسردگی نیز در او کمتر می‌شود. از نگاه او، موفقیت در شروع شیردهی فقط به نفع نوزاد نیست و برای سلامت روان مادر نیز اهمیت دارد. وی توصیه کرد مادرانی که زایمان خود را از قبل برنامه‌ریزی می‌کنند، اگر به دلایل پزشکی ناچار به سزارین هستند، از ابتدا شرایط را با پزشک و تیم درمان پیگیری کنند تا امکان هوشیار بودن مادر و شروع شیردهی در همان ساعت اول تا حد امکان فراهم شود؛ زیرا این زمان طلایی در ادامه موفقیت شیردهی نقش تعیین‌کننده دارد.
شیر مادر فقط غذا نیست
اهمیت شیر مادر تنها به شروع زودهنگام آن محدود نمی‌شود. وقتی شیردهی از همان ابتدا به‌درستی شکل بگیرد، آثار آن در وضعیت عمومی نوزاد، خواب، وزن‌گیری، تعداد پوشک خیس و حتی حال روحی مادر دیده می‌شود. به همین دلیل، در کنار تاکید بر ساعت طلایی تولد، شناخت نشانه‌های شیردهی موفق برای خانواده‌ها اهمیت دارد. نکات مطرح‌شده از سوی دیگر متخصصان کودک در مجموعه مطالب آموزشی دانشگاه علوم پزشکی کرمان نیز این نگاه را تکمیل می‌کند. در این چارچوب، شیر مادر فقط وسیله سیر شدن نوزاد نیست، بلکه ترکیبی زنده و سازگار با نیازهای بدن اوست و می‌تواند نگرانی‌های مادران تازه‌وارد را کاهش دهد.
خواب بهتر، وزن‌گیری مناسب و نشانه‌های سلامت نوزاد
این متخصص اطفال درباره تاثیر شیردهی بر خواب گفت: نوزادانی که از شیر مادر استفاده می‌کنند معمولاً خواب بهتری دارند و محتوای شیر مادر می‌تواند آرام‌بخش باشد. وی ادامه داد: پس از روز چهارم تولد، نوزاد باید روزانه پنج تا ۶ پوشک خیس داشته باشد. ادرار آن‌ها باید کم‌رنگ و نه خیلی غلیظ باشد و همچنین وزن‌گیری مناسب نوزاد باید مورد توجه قرار گیرد. وی افزود: شیردهی می‌تواند به کاهش خطر ابتلا به بیماری‌های مزمن در مادران کمک کند.
تفاوتی فراتر از سیر شدن نوزاد
این متخصص درباره تفاوت‌های شیر مادر و شیر خشک گفت: نسبت پروتئین‌های وی به کازئین در شیر مادر ۷۰ به ۳۰ است، در حالی که این نسبت در شیر گاو ۱۸ به ۸۲ است. پروتئین اصلی شیر انسان آلفا لاکتوآلبومین و در شیر گاو بتا لاکتوگلوبولین است. وی همچنین توضیح داد اجزایی مانند لاکتوفِرین و لیزوزیم در شیر مادر وجود دارند که در شیرهای خشک یافت نمی‌شوند و می‌توانند سیستم ایمنی بدن را تقویت کنند.
به گفته او، این تفاوت‌ها یعنی شیر مادر فقط برای رفع گرسنگی نوزاد نیست، بلکه مجموعه‌ای از مواد سازگار با بدن کودک را در اختیار او قرار می‌دهد؛ موادی که در روزها و هفته‌های آغازین زندگی نقشی تعیین‌کننده در محافظت از نوزاد دارند.
شیردهی موفق چه نشانه‌هایی دارد؟
متخصص اطفال بیمارستان قائم (عج) بردسیر درباره شروع شیردهی موفق توصیه کرد: وضعیت نوزاد در حین شیر خوردن باید به دقت بررسی شود. معمولاً شیردهی با تماس نیپل با لب بالایی نوزاد شروع می‌شود و پس از باز کردن دهان و گرفتن نیپل، لب‌های نوزاد باید به طور طبیعی به بیرون برگشته باشد و گونه‌ها پر و نه فرو رفته باشند. وی در پایان تاکید کرد: مادر می‌تواند صدای قورت دادن شیر را بشنود و ممکن است مکث‌هایی برای بلع شیر وجود داشته باشد. همچنین احساس جریان شیر از سینه‌ها نشانه دیگری است و چانه نوزاد باید در حین شیردهی در تماس با سینه مادر باشد. در جمع‌بندی این نکات آمده است که اهمیت شیر مادر را نمی‌توان تنها در چند توصیه کلی خلاصه کرد. از ساعت اول تولد تا روزهای بعد، هرچه آگاهی مادر بیشتر، همراهی خانواده جدی‌تر و پشتیبانی کادر درمان دقیق‌تر باشد، شانس شروع و تداوم شیردهی افزایش می‌یابد. در این میان، توجه به آغوز، تماس زودهنگام مادر و نوزاد، کاهش موانع شیردهی پس از سزارین و شناخت نشانه‌های تغذیه درست می‌تواند بسیاری از نگرانی‌های روزهای اول را کاهش دهد.
